Mücbir sebep sözleşmede nasıl düzenlenmeli?

Kanunun zaten sunduğu çerçeve: TBK m.136

TBK m.136/I: 'Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer.' Bu hüküm, taraflar sözleşmede ek bir mücbir sebep maddesi yazmadığı durumda da geçerlidir. Bir olayın mücbir sebep sayılabilmesi için dört şart birlikte gerçekleşmelidir: (1) borçlunun kusurundan kaynaklanmamalıdır, (2) öngörülemez olmalıdır, (3) kaçınılmaz olmalıdır, (4) ifa imkânsızlığına yol açmalıdır.

Yalnızca ifayı zorlaştıran olaylar mücbir sebep DEĞİLDİR — onlar 'aşırı ifa güçlüğü' olarak TBK m.138 uyarınca değerlendirilir ve sözleşmenin uyarlanması (yeni şartlara göre yeniden düzenlenmesi) davası açılabilir. İki kavramı karıştırmak yaygın bir hatadır.

Madde olmadan da uygulanırsa neden yazılır?

Üç pratik nedeni vardır:

• 1. Tanım netliği: 'mücbir sebep' kavramı geniştir; sözleşmede hangi olayların (deprem, sel, salgın, devlet yasağı, savaş, terör) kapsama gireceğini liste olarak belirtmek belirsizliği azaltır.
• 2. Bildirim süresi: mücbir sebep ortaya çıktığında karşı tarafa kaç gün içinde bildirimde bulunulacağı (genelde 7-15 gün) sözleşmede yazılırsa, bildirim eksikliği nedeniyle hak kaybı önlenir.
• 3. Akıbet seçimi: TBK m.136 ifa imkânsızlığında 'borç sona erer' der; ama taraflar sözleşmede 'askıya alma' (örneğin salgın bitene kadar) veya 'uyarlama' (örneğin kira oranı düşürülecek) seçeneklerini de tanımlayabilir.

Tipik mücbir sebep örnekleri (ve örnek-DEĞİL'ler)

Yargıtay kararlarıyla mücbir sebep olarak kabul edilen olaylar: deprem (özellikle 7+ büyüklüğünde), sel, çığ, fırtına gibi doğal afetler; savaş, ihtilal, ayaklanma; salgın hastalık (COVID-19 mücbir sebep olarak içtihat edildi); devlet tarafından konan yasaklar (ihracat yasağı, sokağa çıkma yasağı, kapanma kararı).

Mücbir sebep SAYILMAYAN olaylar: döviz kuru artışı (aşırı ifa güçlüğü kapsamında); hammadde fiyatı artışı; işçi yetersizliği; lojistik tedarik gecikmesi (öngörülebilir); finansal güçlük; teknik altyapı arızası (sigortayla yönetilir). Bu olaylar TBK m.138 uyarınca uyarlama davasının konusu olabilir.

Örnek mücbir sebep maddesi (kira sözleşmesi için)

İşte denenmiş bir madde yapısı:

'Mücbir Sebep: Tarafların kontrolü dışındaki olaylar (deprem, sel, yangın, savaş, terör, salgın, devlet yasakları dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere) sözleşmenin ifasını imkânsız hale getirdiğinde, etkilenen taraf durumu öğrendiği tarihten itibaren on (10) iş günü içinde diğer tarafa yazılı olarak bildirir. Mücbir sebep otuz (30) günden uzun süreyle devam ederse, taraflardan her biri sözleşmeyi tazminat ödemeden feshetme hakkına sahiptir. Otuz (30) günden kısa süren mücbir sebep hallerinde sözleşme askıya alınır ve mücbir sebep ortadan kalktığında ifa kaldığı yerden sürer.'

Bu madde, kanunun sunduğu çerçeveyi (m.136) kaybetmeden, taraflara hem askıya alma hem fesih seçeneklerini tanır.

Kira sözleşmesinde mücbir sebebin özel hâlleri

Konut ve çatılı işyeri kiralarında, mücbir sebep nedeniyle kullanım imkânı ortadan kalkarsa (örneğin deprem sonrası ağır hasar), TBK m.331 uyarınca kira bedeli orantılı olarak indirilir. Kullanımın tamamen imkânsız hale geldiği durumda sözleşme kendiliğinden sona erer.

İş makinesi veya etkinlik ekipmanı kiralamalarında ise mücbir sebebin etkisi daha farklı bir sorun yaratır: ekipman çalışamasa bile teslim alınmıştır. Bu durumda sözleşmede yer alacak bir 'açık hava etkinliği için yağmur protokolü' veya 'mücbir sebep durumunda kira bedelinin yarısı tahsil edilir' tarzı bir mekanizma adil dağılım sağlar. Akitle şablonları bu mekanizmaları sektör bazında varsayılan olarak içerir.